تفاوت غزل و قصیده

شناخت قالب های ساختاری و تفاوت های محتوایی انواع شعر در ادبیات فارسی بسیار مهمی می باشد ، اگر به شعر و شاعری علاقه دارید الزاما باید این موضوعات را به صورت دقیق بدانید ، در این مطلب به بررسی تفاوت غزل و قصیده می پردازیم . ( تفاوت غزل و قصیده چیست ؟ )

قالب ساختاری غزل و قصیده مشابه هم می‌باشد ،قافیه مصرع اول با تمام مصرع های زوج یکسان می‌باشد :

ساختار غزل و قصیده
ساختار غزل و قصیده

تفاوت های غزل و قصیده

  • تعداد ابیات : غزل 5 تا 14 بیت دارد اما قصیده 20 تا 70 بیت دارد .
  • شاه بیت : در غزل شاه بیت یا نخلص همواره در بیت آخر قرار دارد .
  • قدمت : قصیده از غزل قدیمی تر می باشد ، قصیده از قرن سوم و غزل از قرن پنجم در ادبیات ایران کاربرد داشته است .
  • موضوع : قصیده در مدح پادشاهان ، بزرگان ، تبریک جشن ها و پند سروده می‌شده است ، غزل برای شرح احساسات و عواطف ، توصیف معشوق و… کاربرد دارد .
  • انسجام : در غزل تک تک بیت ها را میتوان به صورت مستقل تافل کرد اما قصیده ساختارمند است و کلی باید بررسی شود .

معنی واژه غزل

غزل مشتق از مغازلت است و مغازلت عشق بازی باشد با زنان و حدیث کردن با ایشان و به زبان سخن شناسان غزل آن را گویند که، مشتمل بر وصف شکل و شمایل محبوب و شرح نکایت و حکایت حال محب باشد .

بیت الغزل چیست ؟

در اشعار غزل بیت آخر شعر شاه بیت یا بیت الغزل نام دارد که در آن شاعر نام خود و یا تخلص خود را بیان می کند .


انواع غزل در ادبیات فارسی

  • غزل عاشقانه : در ابتدا « انوری » غزل عاشقانه را رونق داد سپس سعدی آن را به اوج رساند .
  • غزل عارفانه : سنایی غزنوی غزل عارفانه را خلق نمود سپس عطار نیشابوری، مولوی بلخی، فخرالدین عراقی غزل عرفانی را رشد و تکامل دادند . اوج غزل عارفانه در اشعار مولوی قابل مشاهده می باشد .
  • غزل تلفیقی : در قرن هفتم و هشتم هجری جریانی به راه افتاد که معانی و مضامین عارفانه و عاشقانه را در هم آمیخت. غزل اوحدی مراغه‌ای، خواجوی کرمانی، عماد فقیه کرمانی، سلمان ساوجی و کامل‌ترین نوع غزل در شعر حافظ می باشد .
  • غزل مضمون : این نوع به غزل سبک هندی مشهور می باشد ، در این نوع تمام تلاش شاعر، صرف یافتن مضمون‌های نو و جالب می‌شود . صائب تبریزی، طلب آملی، کلیم کاشانی از مشاهیر این نوع غزل می باشند . برخی شاعران ایرانی و هندی این نوع غزل را، به سبب افراط در نازک‌خیالی و تخیلات عجیب به سوی بی معنایی و ذهنیت‌های غیرقابل فهم سوق دادند مانند: جلال اصفهانی و بیدل دهلوی .
  • غزل سیاسی / میهنی : محتوا مسائل حاد اجتماعی است. از جمله برخی آثار عارف قزوینی، فرخی یزدی، ابوالقاسم لاهوتی، غلامرضا قدسی، هوشنگ ابتهاج
  • غزل قلندری : در این نوع غزل شاعر به وصف رندی، تظاهر به باده پرستی، طعن و کنایه به صوفیان و زاهدان ظاهر پرست، لاابالی گری می‌پردازد . نمونه این شعر در آثار سنایی غزنوی، خاقانی، عطار نیشابوری، عراقی، سعدی، حافظ یافت می‌شود .
  • غزل نو : این نوع غزل را غزل تصویری نامیده‌اند ، این نوع غزل تحت تأثیر شعر نو به وجود آمد. مشخصه‌های این نوع غزل زبان تازه و امروزی، غلبه تصاویر جدید و نو، وزن‌های عروضی تازه و وحدت محتوا است. غزل نو در اشعار منوچهر نیستانی ، هوشنگ ابتهاج ، حسین منزوی دیده می شود .

تفاوت غزل و قصیده چیست ؟

غزل ناتمام

اگر تعداد ابیات غزل از پنج بیت کمتر باشد میتوان آنرا غزل ناتمام گفت؛ و کمتر از سه بیت را به نام غزل نشاید نامید.

نمونه غزل از سعدی شیرازی

ما را همه شب نمی‌برد خواب *** ای خفته روزگار دریاب

در بادیه تشنگان بمردند *** وز حله به کوفه می‌رود آب

ای سخت کمان سست پیمان *** این بود وفای عهد اصحاب

خار است به زیر پهلوانم *** بی روی تو خوابگاه سنجاب

ای دیده عاشقان به رویت *** چون روی مجاوران به محراب

من تن به قضای عشق دادم *** پیرانه سر آمدم به کتاب

زهر از کف دست نازنینان *** در حلق چنان رود که جلاب

دیوانه کوی خوبرویان *** دردش نکند جفای بواب

سعدی نتوان به هیچ کشتن *** الا به فراق روی احباب

معنی واژه قصیده

در قصیده شاعر مقصود مشخصی دارد که اغلب پادشاه یا فرد مهمی بوده است به همین دلیل قصیده ( مورد قصد ) نامیده شده است .

تفاوت غزل و قصیده چیست ؟

انواع قصیده

  • مدحی
  • اخلاقی و زهدی
  • سیاسی و اجتماعی
  • مذهبی و فلسفی

بزرگترین قصیده سرایان

  • فرخی سیستانی
  • ناصر خسرو
  • عنصری
  • ظهیر فاریابی
  • خاقانی شروانی
  • منوچهری دامغانی
  • سعدی شیرازی
  • ملک الشعرای بهار
  • انوری اَبیوَردی

محتوا و مضمون قصیده از گدشته تا حال

در ابتدا قصیده برای مدح و بزرگداشت شاهان و حاکمان سامانی استفاده داشت و سراسر چاپلوسی و مبالغه بود .

سپس در دوران غزنویان و سلجوقیان این چاپلوسی شدت یافت و برخی از شعرا با اشعار خود به کاسبی و گدایی از حاکمان می پرداختند .

ناصر خسرو به قصیده شرف بخشید و آن را در راستای یک اعتقاد معنوی و مذهبی درآورد ، او مبانی مذهب اسماعیلیه را در اشعارش مقصود قرار میداد .

سنایی در ادامه مضامین عرفانی را در قالب قصیده سرود و در پی آن عطار نیشابوری ، مغربی ، اوحدی ، جامی و … این راه را ادامه دادند .

سعدی و فرغانی قصیده را برای طرح مسائل اجتماعی و آگاهی خلق به کار گرفتند .

از دوران قاجاریه تا به امروز قصیده رنگ آزادی خواهی ، وطن پرستی و سیاسی به خود گرفته است .


اجزای قصیده

  1. تغزل : مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق ، یادی از دوران جوانی و توصیف طبیعت 
  2. تخلص : رابطه میان مقدمه باتنه اصلی قصیده
  3. تنه اصلی : مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا، پند و اندرز، عرفان ، حکمت و … 
  4. شریطه : دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده
  5. مطلع : بیت اول قصیده  
  6. مقطع : بیت آخر قصیده  

تفاوت غزل و قصیده چیست ؟

قصیدهٔ حافظ برای شاه شیخ ابواسحاق

سپیده‌دم که صبا بوی لطف جان گیرد *** چمن ز لطف هوا نکته برجنان گیرد

هوا ز نکهت گل در چمن تتق بندد *** افق ز عکس شفق رنگ گلستان گیرد

نوای چنگ بدانسان زند صلای صبوح *** که پیر صومعه راه در مغان گیرد

نکال شب که کند در قدح سیاهی مشک *** در او شرار چراغ سحرگهان گیرد

شه سپهر چو زرین سپر کشد در روی *** به تیغ صبح و عمود افق جهان گیرد

به رغم زال سیه شاهباز زرین بال *** در این مقرنس زنگاری آشیان گیرد

به بزمگاه چمن رو که خوش تماشایی است *** چو لاله کاسهٔ نسرین و ارغوان گیرد

چو شهسوار فلک بنگرد به جام صبوح *** که چون به شعشعهٔ مهر خاوران گیرد

محیط شمس کشد سوی خویش در خوشاب *** که تا به قبضهٔ شمشیر زرفشان گیرد

صبا نگر که دمادم چو رند شاهدباز *** گهی لب گل و گه زلف ضیمران گیرد

ز اتحاد هیولا و اختلاف صور *** خرد ز هر گل نو، نقش صد بتان گیرد

من اندر آن که دم کیست این مبارک دم *** که وقت صبح در این تیره خاکدان گیرد

چه حالت است که گل در سحر نماید روی *** چه شعله است که در شمع آسمان گیرد

چرا به صد غم و حسرت سپهر دایره‌شکل *** مرا چو نقطهٔ پرگار در میان گیرد

ضمیر دل نگشایم به کس مرا آن به *** که روزگار غیور است و ناگهان گیرد

چو شمع هر که به افشای راز شد مشغول *** بسش زمانه چو مقراض در زبان گیرد

کجاست ساقی مه‌روی که من از سر مهر *** چو چشم مست خودش ساغر گران گیرد

پیامی آورد از یار و در پی‌اش جامی *** به شادی رخ آن یار مهربان گیرد

ادامه قصیده حافظ

نوای مجلس ما چو برکشد مطرب *** گهی عراق زند گاهی اصفهان گیرد

فرشته‌ای به حقیقت سروش عالم غیب *** که روضهٔ کرمش نکته بر جنان گیرد

سکندری که مقیم حریم او چون خضر *** ز فیض خاک درش عمر جاودان گیرد

جمال چهرهٔ اسلام شیخ ابو اسحاق *** که ملک در قدمش زیب بوستان گیرد

گهی که بر فلک سروری عروج کند *** نخست پایهٔ خود فرق فرقدان گیرد

چراغ دیدهٔ محمود آنکه دشمن را *** ز برق تیغ وی آتش به دودمان گیرد

به اوج ماه رسد موج خون چو تیغ کشد *** به تیر چرخ برد حمله چون کمان گیرد

عروس خاوری از شرم رأی انور او *** به جای خود بود ار راه قیروان گیرد

ایا عظیم وقاری که هر که بندهٔ توست *** ز رفع قدر کمربند توأمان گیرد

رسد ز چرخ عطارد هزار تهنیتت *** چو فکرتت صفت امر کن فکان گیرد

مدام در پی طعن است بر حسود و عدوت *** سماک رامح از آن روز و شب سنان گیرد

فلک چو جلوه‌کنان بنگرد سمند تو را *** کمینه پایگهش اوج کهکشان گیرد

ملالتی که کشیدی سعادتی دهدت *** که مشتری نسق کار خود از آن گیرد

ادامه قصیده

از امتحان تو ایام را غرض آن است *** که از صفای ریاضت دلت نشان گیرد

وگرنه پایهٔ عزت از آن بلندتر است *** که روزگار بر او حرف امتحان گیرد

مذاق جانش ز تلخی غم شود ایمن *** کسی که شکر شکر تو در دهان گیرد

ز عمر برخورد آن‌کس که در جمیع صفات *** نخست بنگرد آنگه طریق آن گیرد

چو جای جنگ نبیند به جام یازد دست *** چو وقت کار بود تیغ جان‌ستان گیرد

ز لطف غیب به سختی رخ از امید متاب *** که مغز نغز مقام اندر استخوان گیرد

شکر کمال حلاوت پس از ریاضت یافت *** نخست در شکن تنگ از آن مکان گیرد

در آن مقام که سیل حوادث از چپ و راست *** چنان رسد که امان از میان کران گیرد

چه غم بود به همه حال کوه ثابت را *** که موجهای چنان قلزم گران گیرد

اگرچه خصم تو گستاخ می‌رود حالی *** تو شاد باش که گستاخی‌اش چنان گیرد

که هر چه در حق این خاندان دولت کرد *** جزاش در زن و فرزند و خان و مان گیرد

زمان عمر تو پاینده باد کاین نعمت *** عطیه‌ای است که در کار انس و جان گیرد

اشعار عاشقانه حافظ 

اشعار خیام

تفاوت غزل و قصیده چیست ؟

به این پست امتیاز بدید...

خیلی ضعیف/ضعیف/متوسط/خوب/عالی

میانگین امتیازات :5 تعداد آرا: 1

هنوز کسی رای نداده...